Tết Nguyên Đán dưới lăng kính Công giáo tại Việt Nam
Tết Nguyên Đán dưới lăng kính Công giáo tại Việt Nam
Tết Nguyên Đán không chỉ đơn thuần là lễ hội quan trọng nhất trong năm của Việt Nam. Đó là một thể chế xã hội, một khoảnh khắc mà thời gian dường như chậm lại, cho phép mọi gia đình đoàn viên, hòa giải và kết nối cội nguồn.
Trong nhiều thế kỷ, Tết còn là một không gian văn hóa nhạy cảm đối với các tôn giáo hoạt động tại Việt Nam, đặc biệt là Công giáo - một tôn giáo được truyền nhập từ phương Tây hơn bốn trăm năm trước.
Thay vì tách biệt khỏi Tết hoặc đối lập với phong tục địa phương, Công giáo Việt Nam đã dần phát triển một cách thức riêng để hòa nhập vào khoảnh khắc văn hóa này.
Tín hữu đã làm được điều đó bằng cách bảo tồn cốt lõi thần học của mình trong khi diễn giải lại Tết thông qua đời sống gia đình, những hoạt động cộng đồng và phụng vụ được điều chỉnh phù hợp với địa phương, mang đến một trường hợp nghiên cứu đầy ý nghĩa về sự hội nhập tôn giáo ở Đông Nam Á.
Từ căng thẳng văn hóa đến sự cùng tồn tại được thỏa hiệp
Trong lịch sử, căng thẳng chính giữa Công giáo và xã hội Việt Nam tập trung vào việc thờ cúng tổ tiên, một tập tục ăn sâu trong những nghi lễ Tết.
Các nhà truyền giáo Âu châu thời kỳ đầu thường diễn giải những phong tục này là sự thờ cúng tôn giáo không tương thích với giáo lý Kitô giáo. Những hiểu lầm tương tự cũng xảy ra ở những nơi khác tại Đông Á, gồm Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, nơi những cuộc tranh luận về tục thờ tổ tiên đã định hình số phận của những cộng đồng Công giáo qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, theo thời gian, Giáo hội Công giáo tại Việt Nam đã đánh giá lại những tập tục này thông qua lăng kính văn hóa hơn là lăng kính thần học thuần túy.
Đến thế kỷ XX, đặc biệt là sau những cuộc cải cách rộng lớn hơn trong Giáo hội toàn cầu, việc tưởng nhớ tổ tiên được công nhận là một biểu hiện đạo đức của lòng hiếu thảo hơn là một tín ngưỡng tôn giáo đối lập.
Sự thay đổi này đã đặt nền tảng cho sự gắn kết sâu sắc hơn của Công giáo với Tết Nguyên Đán, cho phép đức tin bước vào không gian văn hóa thân mật nhất của Việt Nam mà không xóa bỏ bản sắc riêng của mình.
Tết Nguyên Đán là thời gian sum họp gia đình: nền tảng đạo đức chung
Trong những gia đình Công giáo, Tết Nguyên Đán vẫn là một sự kiện gia đình trước hết và trên hết. Nhà cửa được dọn dẹp và trang trí, bánh chưng (bánh gạo nếp truyền thống hình vuông) được chuẩn bị, và hoa mai hoặc hoa đào làm tươi sáng phòng khách, cũng giống như trong những gia đình không theo Công giáo.
Bàn thờ tổ tiên vẫn giữ vị trí trang trọng trong nhiều gia đình Công giáo, thường được đặt dưới thánh giá và tượng thánh, phản ánh sự cân bằng tinh tế giữa lòng kính nhớ và hiếu thảo cùng tín ngưỡng tôn giáo.
Sự cùng tồn tại này phản ảnh một thực tế rộng lớn hơn: Công giáo ở Việt Nam không phá bỏ cấu trúc gia đình truyền thống mà đặt mình vào trong đó.
Việc nhấn mạnh đạo đức về việc tôn kính cha mẹ, duy trì tình cảm gia đình và thừa nhận sự tiếp nối giữa những thế hệ hòa hợp mạnh mẽ với cả những giá trị văn hóa Việt Nam và đạo đức Kitô giáo, khiến Tết Nguyên Đán trở thành điểm giao thoa tự nhiên.
Khi Tết đến với Giáo hội
Sự hội nhập này trở nên đặc biệt rõ rệt trong phụng vụ Công giáo vào dịp Tết Nguyên Đán.
Theo hướng dẫn của Hội đồng Giám mục Việt Nam, những Thánh lễ trong ba ngày đầu năm âm lịch được cử hành với những ý nguyện cụ thể: cầu nguyện cho hòa bình năm mới, tưởng nhớ tổ tiên và chúc phúc cho công việc và cuộc sống hằng ngày.
Không gian nhà thờ cũng thường phản ánh mùa lễ hội.
Những lẵng hoa, đồ trang trí truyền thống và yếu tố âm nhạc Việt Nam được kết hợp vào nghi lễ phụng tự, tạo nên một bầu không khí đậm chất Tết Nguyên Đán mà không biến nghi lễ thành văn hóa dân gian.
Những bài giảng trong thời gian này thường tập trung ít hơn vào thần học trừu tượng và nhiều hơn vào sự hòa giải, lòng biết ơn và trách nhiệm trong gia đình — những mối quan tâm chi phối đời sống xã hội Việt Nam vào dịp năm mới.
Định nghĩa lại “may mắn” qua đức tin
Một phong tục được thực hành rộng rãi là tục lệ rút những câu Kinh Thánh vào đầu năm.
Các giáo dân chọn những đoạn Kinh Thánh được trưng bày trên cành hoa mai hoặc hoa đào trong nhà thờ, sử dụng chúng như sự hướng dẫn tâm linh cho những tháng sắp tới. Phong tục này phản ảnh gần gũi thói quen cầu xin phước lành năm mới của người Việt Nam, nhưng được định hình lại theo khía cạnh đạo đức và tâm linh.
Trong bối cảnh này, “may mắn” không còn được hiểu chủ yếu là vận may vật chất mà là ân sủng — khả năng sống chính trực, kiên nhẫn và từ bi. Thay vì bác bỏ những bản năng tâm linh phổ biến, Công giáo hướng chúng đến nội tâm và cam kết đạo đức.
Ngoài Giáng Sinh: một hình thức hiện diện khác
Đối với nhiều nhà quan sát quốc tế, đời sống Công giáo ở Việt Nam thể hiện rõ nhất vào dịp Giáng Sinh, một sự kiện công khai và vô cùng rực rỡ về mặt thị giác.
Ngược lại, Tết Nguyên Đán lại đại diện cho một hình thức hiện diện tôn giáo khác.
Nếu Giáng Sinh là thời điểm Công giáo bước vào không gian công cộng, thì Tết Nguyên Đán là thời điểm Công giáo đi vào nội tâm văn hóa của đời sống người Việt Nam — tĩnh lặng hơn, sâu lắng hơn và mang tính gắn kết sâu sắc hơn.
Một góc nhìn địa phương càng làm nổi bật sự khác biệt này.
Ông Tiến Nam, 55 tuổi, một cư dân không theo Công giáo và là cán bộ huy động quần chúng ở Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), đã chia sẻ những quan sát của mình sau nhiều năm làm việc với những cộng đồng tôn giáo: “Tôi không phải là người Công giáo, nhưng tôi thực sự thích cách cnhữngác nhà thờ Công giáo được trang trí vào dịp Tết Nguyên Đán — chúng đẹp không kém gì lễ Giáng Sinh. Những khu phố Công giáo đón Tết trong bầu không khí trang nghiêm và trật tự, ít mê tín dị đoan hơn so với một số khu vực không theo đạo Công giáo.”
Nhận xét của ông chỉ ra một nhận thức xã hội rộng hơn: Những cộng đồng Công giáo thường được coi là mang đến một phiên bản Tết kín đáo, có tổ chức và dễ hiểu về mặt văn hóa, một phiên bản thu hút vượt ra ngoài ranh giới của đức tin.
Tuổi trẻ, áp lực và nhu cầu sống chậm lại
Trong bối cảnh Việt Nam hiện đại, Tết ngày càng kéo theo áp lực xã hội — kỳ vọng về tài chính, nghĩa vụ gia đình và căng thẳng về mặt cảm xúc.
Trong số những người Công giáo trẻ tuổi, sự nhiệt tình đối với những nghi lễ cầu kỳ có thể bị hạn chế, nhưng nhiều người đánh giá cao Tết được tổ chức trong những cộng đồng giáo xứ, nơi nhấn mạnh vào sự suy niệm hơn là phô trương.
Một số linh mục lưu ý rằng những Thánh lễ ngày Tết thường thu hút những người hiếm khi đến nhà thờ trong suốt cả năm. “Đối với nhiều người,” một linh mục miền Bắc nhận xét một cách thân mật, “Tết không phải là dịp để cầu xin điều gì đó mới mẻ, mà là để sửa chữa những sai lầm trong năm đã qua.”
Những quan điểm như vậy coi Tết là thời điểm để chỉnh đốn đạo đức hơn là để đạt được thành tựu.
Lòng bác ái và trách nhiệm cộng đồng
Tết cũng là thời điểm cho những hoạt động bác ái.
Ở nhiều giáo xứ, những cộng đồng Công giáo phân phát thực phẩm, quà tặng và nhu yếu phẩm cho những gia đình khó khăn trước kỳ nghỉ lễ, bất kể tôn giáo nào.
Những hoạt động này phản ảnh cả giáo lý Kitô giáo về lòng bác ái và truyền thống tương trợ lẫn nhau của người Việt Nam trong dịp Tết, củng cố sự hiện diện xã hội của Giáo hội ở cấp cơ sở.
Một mô hình hội nhập văn hóa thầm lặng
Việc hội nhập Công giáo vào Tết Nguyên Đán của Việt Nam không đồng nhất hay không gây tranh cãi, nhưng nó cho thấy một mô hình thích ứng đặc biệt. Thay vì từ chối Tết hay làm suy yếu bản sắc tôn giáo, Công giáo Việt Nam đã hướng những phong tục truyền thống đến ý nghĩa đạo đức và tâm linh.
Trong thời đại được đánh dấu bởi các cuộc tranh luận toàn cầu về bản sắc, truyền thống và tín ngưỡng, Việt Nam mang đến một ví dụ tinh tế về sự cùng tồn tại. Trong bối cảnh này, Tết Nguyên Đán không còn chỉ là một lễ hội theo chu kỳ, mà là không gian nơi đức tin và văn hóa cùng nhau đàm phán về tương lai chung — một cách tĩnh lặng, thực tế và để lại tiếng vang vọng dài lâu.
Tin tức Á châu