Quan điểm chiết trung của ĐGH Leo về Trí tuệ Nhân tạo

Quan điểm chiết trung của ĐGH Leo về Trí tuệ Nhân tạo

Javier Cercas, nhà văn người Tây Ban Nha, đã nhận xét về Thông điệp của ĐGH Leo XIV nhân Ngày Truyền thông Xã hội Thế giới năm 2026.

Image

Thông điệp của Đức Thánh Cha Leo XIV nhân Ngày Truyền thông Xã hội Thế giới lần thứ 60, mang tên “Bảo tồn Giọng nói và Khuôn mặt Con người”, là một văn bản quan trọng. Nó quan trọng đối với người Công giáo và cả người không Công giáo, đối với người tin và cả người không tin. Nó quan trọng bởi nhiều bao hàm của nó — chính trị, tôn giáo, đạo đức, xã hội, kinh tế — và bởi nhiều lý do khác mà tôi không thể bình luận ở đây. Tôi sẽ chỉ đề cập đến một vài trong số đó.

Tôi không phải là chuyên gia về Trí tuệ Nhân tạo, nhưng tôi ngạc nhiên khi nghe thấy những dự báo tận thế tương tự hoặc giống hệt nhau đã được lặp đi lặp lại trong suốt lịch sử, mỗi khi có một cuộc cách mạng công nghệ lớn (và không nghi ngờ gì nữa, AI chính là một cuộc cách mạng như vậy). Trong tác phẩm Phaedrus của Plato, Vua Thamus phàn nàn về sự ra đời của chữ viết, một phát minh cực nguy hiểm sẽ “gieo rắc sự lãng quên vào tâm hồn họ” và khiến họ “ngừng sử dụng trí nhớ” bởi vì loài người sẽ dựa vào những gì “được viết ra.” Hơn nữa, nhân vật của Plato cho rằng chữ viết sẽ làm cho mối quan hệ giữa thầy và trò trở nên không còn ý nghĩa – một mối quan hệ thiết yếu cho mọi tiến trình học tập. Ông tiếp tục, chữ viết sẽ không mang lại cho con người trí tuệ mà là “sự kiêu ngạo của trí tuệ,” điều này sẽ dẫn đến sự suy tàn của nền văn hóa đích thực.

Nhiều thế kỷ sau Plato, những lời phàn nàn tương tự lại xuất hiện khi Guttenberg phát minh ra máy in. Nhiều người dự đoán rằng, với phát minh mới này, văn hóa sẽ mở rộng vượt ra ngoài giới hạn đã biết cho đến lúc đó, thoát khỏi sự độc quyền của thư viện nơi nó được lưu trữ, để đến với công chúng rộng lớn hơn. Bằng cách này, kiến ​​thức sẽ mất đi giá trị và trở nên tầm thường để đến được với công chúng rộng rãi hơn. Và như vậy, nền văn hóa đòi hỏi cao hơn – nền văn hóa mới, đích thực – sẽ bị suy thoái và cuối cùng, biến mất.

Cách đây không lâu, chúng ta cũng nghe những điều tương tự về truyền hình, internet và mạng xã hội. Nhưng sự thật là chữ viết không dẫn đến sự kết thúc của nền văn hóa đích thực, mà là sự xuất hiện của một nền văn hóa khác. Tương tự, máy in không chấm dứt nền văn hóa cao cấp. Bằng chứng là cả Shakespeare lẫn Cervantes đều không hề thua kém Homer và Virgil.

Tôi không nói rằng trí tuệ nhân tạo không tiềm ẩn rủi ro, cũng không nói rằng chúng ta không nên đặc biệt chú ý đến sự phát triển của nó. Tôi chỉ muốn nói rằng, giống như chữ viết, máy in hay internet, cần phải sử dụng nó cho mục đích tốt đẹp chứ không phải cho mục đích xấu xa, cách chúng ta sử dụng nó chỉ phụ thuộc vào chúng ta, vào sự kiểm soát mà chúng ta và chính quyền thực hiện đối với chúng. Chữ viết và máy in, cũng giống như trí tuệ nhân tạo, có thể được sử dụng cho cả mục đích tốt và xấu, để xuất bản Don Quixote, nhưng cũng có thể để xuất bản Mein Kampf.

Công nghệ không phải là vấn nạn. Vấn nạn nằm ở cách chúng ta sử dụng công nghệ. Tôi cũng không nói rằng công nghệ là trung lập. Tôi chỉ muốn nói rằng con người chúng ta đã thiết kế ra công nghệ và do đó chúng ta phải chịu trách nhiệm về những điều tốt đẹp hay xấu xa mà nó mang lại — cho dù đó là chữ viết, máy in hay trí tuệ nhân tạo.

Nếu tôi không lầm, đây là quan điểm của Đức Thánh Cha Leo XIV về trí tuệ nhân tạo. Đức Thánh Cha không có cái nhìn bi quan thái quá. Ngài không nghĩ như nhiều người khác rằng công nghệ mới này là và sẽ là nguyên nhân của mọi điều xấu xa, hoặc phần lớn trong số đó, và rằng cuối cùng nó sẽ phá hủy nền văn minh, hoặc ít nhất là nền văn hóa của chúng ta, nhưng ngài cũng không “hòa nhập”, và không nghĩ như nhiều người khác, rằng công nghệ mới này tự nó có khả năng cải thiện cuộc sống của chúng ta. “Nắm bắt những cơ hội do công nghệ kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo mang lại với lòng can đảm, quyết tâm và sự sáng suốt không có nghĩa là nhắm mắt làm ngơ trước những vấn đề quan trọng, sự phức tạp và rủi ro,” Đức Thánh Cha Leo XIV viết.

Đức Thánh Cha nhận thức rõ điều này và cảnh báo chống lại “sự dựa dẫm ngây thơ và không nghi ngờ vào trí tuệ nhân tạo như một ‘người bạn’ toàn tri, một nguồn tri thức, một kho lưu trữ mọi ký ức, một ‘nhà tiên tri’ của mọi lời khuyên”. Tóm lại, đối với Đức Thánh Cha Leo XIV, AI không phải là thuốc chữa bách bệnh, cũng không phải là một công cụ ma quỷ. Nó không hơn không kém là những gì chúng ta làm với nó. Do đó, sự phát triển của nó trên hết là một thách thức: sử dụng nó để xây dựng một xã hội công bằng hơn, bình đẳng hơn và tươi vui hơn.

Đây là lý do tại sao Đức Thánh Cha nói rằng “nhiệm vụ đặt ra trước chúng ta không phải là ngăn chặn sự đổi mới kỹ thuật số, mà là hướng dẫn nó và nhận thức được bản chất hai mặt của nó,” những lợi thế rõ ràng và những rủi ro ít rõ ràng hơn. Để hoàn toàn thúc đẩy những lợi thế và tránh những rủi ro, để biến trí tuệ nhân tạo (AI) thành đồng minh chứ không phải kẻ thù của chúng ta, Đức Thánh Cha Leo XIV đã đề cập đến ba giá trị: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục. Trách nhiệm của những người sở hữu, người tạo và lập trình AI, những chính trị gia, những cơ quan quản lý và nhà báo, cũng như công dân, những người được kêu gọi kiểm soát chúng; sự hợp tác giữa những lĩnh vực khác nhau quyết định vận mệnh của AI (không ai có thể làm điều đó một mình); giáo dục người dùng, tức là tất cả chúng ta. Ba mệnh lệnh này phác thảo một chương trình đầy tham vọng. Tôi nghĩ đó cũng là một chương trình không thể thiếu.

Gần một năm sau khi Đức Giáo hoàng Phanxicô qua đời, nhiều người trong chúng ta, cả Công giáo lẫn không Công giáo, vẫn tự hỏi Đức Thánh Cha Leo XIV sẽ như thế nào, đặc biệt là khi so sánh với Đức Giáo hoàng Phanxicô: vị Giáo hoàng này đến để xoa dịu những sóng gió mà người tiền nhiệm đã khuấy động và ngài tiếp nối Đức Giáo hoàng Phanxicô về bản chất, nhưng không phải về hình thức, như ngài đã thể hiện ngay từ đầu.

Trong mọi trường hợp, văn kiện này chứng tỏ rằng, giống như Đức Giáo hoàng Phanxicô, Đức Thánh Cha Leo XIV có khả năng giải quyết những vấn đề cấp bách nhất của thời đại chúng ta với lòng can đảm, sự minh mẫn và không thành kiến. Đó là một trong những cách mà Giáo hội Công giáo cho tất cả chúng ta là khả thể.

J.NMS