Mùa Chay: Thời Thuận Tiện Để Hoán Cải

THỨ TƯ LỄ TRO

Mùa Chay: Thời Thuận Tiện Để Hoán Cải

Mỗi năm, khi bước vào Thứ Tư Lễ Tro, chúng ta lại tiến lên lãnh nhận một dấu chỉ rất đặc biệt. Tro được xức trên đầu, và chúng ta nghe một trong hai lời mời gọi: “Hãy sám hối và tin vào Tin Mừng” hoặc “Ngươi là bụi tro, và sẽ trở về bụi tro”.

Tro nhắc chúng ta về sự mong manh của kiếp người. Tro cũng nhắc chúng ta về thân phận tội lỗi cần được thanh tẩy. Tuy nhiên, tro không phải là dấu chỉ của tuyệt vọng; trái lại, đó là dấu chỉ của hy vọng. Bởi lẽ, chỉ khi ý thức mình là tro bụi, chúng ta mới khao khát được Thiên Chúa tái tạo. Chính trong ý nghĩa ấy, phụng vụ hôm nay mời gọi chúng ta hoán cải trở về, vì đây là thời cơ thuận tiện.

Trước hết, cần xác định rằng trong Kinh Thánh, “hoán cải” không chỉ là sửa một vài lỗi nhỏ hay thay đổi một vài thói quen, nhưng là đổi hướng, đổi não trạng, đổi lối nhìn và đổi cả lối sống. Hoán cải là quay trở về với Thiên Chúa, là đặt lại Ngài vào trung tâm đời mình. Thật vậy, tội lỗi làm chúng ta lệch hướng. Thánh Augustinô từng nói: tội là “yêu mình đến mức khinh thường Thiên Chúa” (x. De Civitate Dei, XIV, 28). Hoán cải chính là chuyển từ tình trạng ấy sang một trật tự mới: yêu Thiên Chúa trên hết và yêu tha nhân vì Chúa.

Sứ điệp Mùa Chay 2026 của Đức Thánh Cha Lêô XIV nhấn mạnh rằng Mùa Chay là thời gian để “đặt mầu nhiệm Thiên Chúa vào lại tâm điểm đời sống”, để đức tin tìm lại “sức bật”, và để tâm hồn không bị phân tán giữa muôn vàn xao nhãng. Như thế, hoán cải không phải là làm thêm một số việc đạo đức, nhưng là trở về với một Đấng, là tái lập tương quan sống động với Thiên Chúa hằng sống.

Bài đọc I trích sách ngôn sứ Giôen (Ge 2,12-18) được công bố trong bối cảnh dân Israel vừa trải qua thảm họa châu chấu tàn phá mùa màng. Trước biến cố ấy, ngôn sứ không chỉ nhìn thấy một tai ương kinh tế, nhưng còn nhận ra một cơ hội thiêng liêng để dân Chúa thức tỉnh. Vì thế, ông kêu gọi: “Các ngươi hãy hết lòng trở về với Ta… Hãy xé tâm hồn chứ đừng xé áo các ngươi” (Ge 2,12-13).

Trong truyền thống Do Thái, xé áo là cử chỉ công khai diễn tả đau buồn và sám hối. Tuy nhiên, Thiên Chúa không dừng lại ở những cử chỉ bên ngoài; Ngài đòi hỏi một cuộc hoán cải nội tâm, nghĩa là “xé tâm hồn”. Diễn ngữ ấy gợi lên một hành động thiêng liêng sâu xa: dám nhìn vào sự thật về chính mình, dám để cho Lời Chúa chạm đến những vùng tối của tâm hồn, nơi có thể ẩn giấu ích kỷ, kiêu ngạo và những thỏa hiệp với tội lỗi. Vì thế, hoán cải như là một cuộc giải phẫu nội tâm.

Đồng thời, ngôn sứ Giôen còn chỉ ra nền tảng thần học của hoán cải: “Vì Người nhân hậu và từ bi, chậm giận và giàu tình thương” (Ge 2,13). Nghĩa là, hoán cải không khởi đi từ nỗi sợ, nhưng từ niềm tin vào lòng thương xót của Thiên Chúa. Nếu Thiên Chúa không giàu lòng xót thương, chúng ta đã không có can đảm quay về.

Thánh vịnh 50 tiếp nối tâm tình ấy bằng lời khẩn cầu: “Lạy Chúa, xin tạo cho con một tấm lòng trong trắng” (Tv 50,12). Đây là lời cầu của một tội nhân ý thức rõ tội mình nhưng không rơi vào tuyệt vọng. Vì thế, Mùa Chay trở thành thời gian để chúng ta khiêm tốn thưa lên: lạy Chúa, xin tái tạo con.

Tiếp đến, trong bài đọc II, thánh Phaolô nói với các tín hữu Côrintô bằng tất cả tâm tình mục tử: “Nhân danh Đức Kitô, chúng tôi nài xin anh em: hãy làm hòa với Thiên Chúa” (2 Cr 5,20). Tội lỗi là sự đổ vỡ trong tương quan giữa con người và Thiên Chúa; hoán cải vì thế là tái lập sự hiệp thông ấy. Điều kỳ diệu là chính Thiên Chúa đã đi bước trước. Thánh Phaolô viết: “Đấng chẳng hề biết tội là gì, Thiên Chúa đã biến Người thành hiện thân của tội lỗi vì chúng ta, để trong Người, chúng ta trở nên sự công chính của Thiên Chúa” (2 Cr 5,21). Ở đây, chúng ta chạm đến trung tâm của mầu nhiệm cứu độ: Đức Kitô đã mang lấy tội lỗi nhân loại để chúng ta được nên công chính. Do đó, hoán cải không chỉ là nỗ lực luân lý của con người, nhưng trước hết là sự đáp trả trước một ân sủng đi trước.

Hơn nữa, thánh Phaolô long trọng tuyên bố: “Bây giờ là thời thuận tiện, bây giờ là ngày cứu độ” (2 Cr 6,2). Điều đó có nghĩa là, không phải ngày mai, không phải khi hoàn cảnh thuận lợi hơn, nhưng chính là hôm nay. Sứ điệp Mùa Chay 2026 của Đức Thánh Cha Lêô XIV cũng nhắc lại xác tín ấy khi dạy rằng hành trình Mùa Chay là “cơ hội thuận tiện để lắng nghe tiếng Chúa và làm mới lại quyết định bước theo Đức Kitô”. Vì vậy, trì hoãn hoán cải chính là bỏ lỡ thời khắc của ân sủng.

Tin Mừng theo thánh Matthêu (Mt 6,1-6.16-18) trình bày ba phương thế truyền thống của Mùa Chay: bố thí, cầu nguyện và ăn chay. Đức Giêsu không hủy bỏ những thực hành ấy; trái lại, Người thanh luyện chúng khỏi thói hình thức. Điểm Người nhấn mạnh là động cơ nội tâm: “Cha của anh, Đấng thấu suốt mọi bí ẩn, sẽ trả công cho anh” (Mt 6,4.6.18).

Trước hết, cầu nguyện được trình bày như hành vi đi vào “nơi kín đáo” (Mt 6,6). Không gian ấy không chỉ là một căn phòng vật lý, nhưng là chiều sâu của lương tâm, nơi con người đứng trước Thiên Chúa trong sự thật. Giáo lý Hội Thánh Công giáo dạy: “Cầu nguyện là nâng tâm hồn lên cùng Thiên Chúa hay là cầu xin Thiên Chúa ban những điều tốt lành hợp với thánh ý Người” (GLHTCG, số 2559). Nhờ cầu nguyện, hoán cải không còn là một chương trình tự hoàn thiện, nhưng trở thành sự mở lòng cho ân sủng biến đổi. Cầu nguyện không chỉ nói với Thiên Chúa mà cầu nguyện còn mang chiều kích lắng nghe. Sứ điệp Mùa Chay năm nay đặc biệt nhấn mạnh đến chiều kích lắng nghe: lắng nghe Lời Chúa trong phụng vụ, lắng nghe tiếng kêu của người nghèo và lắng nghe thực tại bằng một trái tim biết phân định. Thật vậy, hoán cải bắt đầu khi chúng ta để cho Lời Chúa chạm đến mình; không lắng nghe, sẽ không có hoán cải. Một tâm hồn đầy tiếng ồn không thể nhận ra tiếng Chúa.

Bên cạnh đó, ăn chay không chỉ là giảm bớt thức ăn, nhưng trước hết là một kỷ luật nội tâm nhằm tự do hóa con tim. Đức Giêsu dạy: “Khi anh em ăn chay… hãy xức dầu thơm trên đầu và rửa mặt” (Mt 6,16-17). Người không phủ nhận giá trị của khổ chế, nhưng thanh luyện nó khỏi vẻ ủ rũ phô trương. Ăn chay đích thực không làm con người co cụm trong mình, nhưng giúp họ trở nên nhẹ nhàng hơn để hướng về điều thiết yếu. Vì thế, ăn chay vừa là một sự khước từ vừa là một sự mở ra: khước từ những lệ thuộc khiến tâm hồn nặng nề, và mở ra một khoảng trống để Lời Chúa cùng tình yêu của Ngài có thể thấm nhập. Đồng thời, ăn chay còn là thanh luyện những ước muốn lệch lạc. Đức Thánh Cha Lêô XIV mời gọi một hình thức ăn chay rất cụ thể: kiêng bớt những lời nói gây tổn thương. Trong một thế giới đầy những lời cay nghiệt và xét đoán, ăn chay nơi ngôn ngữ trở thành một hành vi hoán cải sâu xa, vì nó đụng chạm trực tiếp đến tương quan giữa chúng ta với tha nhân.

Sau cùng, bố thí mở ra chiều kích xã hội của hoán cải. Trong khi cầu nguyện củng cố tương quan với Thiên Chúa và ăn chay thanh luyện đời sống nội tâm, thì bố thí đưa hoán cải ấy vào thực tại cụ thể của tương quan huynh đệ. Ngôn sứ Isaia đã nhấn mạnh rằng việc ăn chay đẹp lòng Chúa phải gắn liền với hành động cụ thể vì người nghèo: “Hãy chia cơm cho người đói, rước vào nhà những người nghèo không nơi trú ngụ” (Is 58,7). Như vậy, hoán cải đích thực không chỉ là biến chuyển nội tâm, nhưng còn là sự thay đổi trong tương quan với cộng đoàn và xã hội. Trong sứ điệp Mùa Chay 2026, Đức Thánh Cha Lêô XIV cũng mời gọi chúng ta cùng nhau bước đi, để giáo xứ, gia đình và cộng đoàn trở thành nơi tiếng kêu của người đau khổ được lắng nghe.

Như vậy, ba thực hành truyền thống của Mùa Chay không tách rời nhau, nhưng bổ túc cho nhau, hình thành một hành trình hoán cải trọn vẹn: hướng lên Thiên Chúa, thanh luyện chính mình và mở ra với tha nhân.

Vì thế, mùa Chay là thời thuận tiện để chúng ta hoán cải trở về với Thiên Chúa. Ước gì trong Mùa Chay này, chúng ta biết xé tâm hồn để trở về, làm hòa với Thiên Chúa qua bí tích Hòa Giải, sống cầu nguyện, ăn chay và bố thí với tâm tình chân thành, lắng nghe Lời Chúa và tiếng kêu của người nghèo, đồng thời cùng nhau xây dựng những tương quan hiền hòa trong cộng đoàn. Để rồi, khi bước tới đêm Vọng Phục Sinh, chúng ta không chỉ cử hành một nghi lễ, nhưng thực sự được đổi mới.

Lạy Chúa giàu lòng thương xót, xin ban cho chúng con ơn hoán cải chân thành trong Mùa Chay này, biết xé tâm hồn để trở về, làm hòa với Chúa, siêng năng cầu nguyện, trung tín ăn chay và quảng đại bố thí. Xin cho chúng con biết lắng nghe Lời Chúa, mở lòng trước tiếng kêu của người nghèo, và cùng nhau xây dựng những tương quan hiệp thông trong gia đình và cộng đoàn, để đời sống chúng con thực sự được đổi mới trong ân sủng cứu độ của Đức Kitô. Amen.

Lm. Anthony Trung Thành